Μενού    Οδηγίες υποβολής    Στήλες    Αρχεία    Βιβλιομεζέδες    Σύνδεσμοι    Η οικοδέσποινα    Επικοινωνία       

 

 

 

 

Χριστουγεννιάτικα Έθιμα

Αποστόλης Ι. Νινιός

 

 

 

Η σύγχρονη ζωή και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας έχουν καταργήσει πολλά έθιμα των Χριστουγέννων. Αναφέρουμε μερικά εξ αυτών γιατί κάποιοι, σε πείσμα των καιρών, επιμένουν να διατηρούν την παράδοση.

Τα Χριστούγεννα είναι η πιο ωραία ημέρα του χρόνου. Το χαμόγελο επιβάλλει την κυριαρχία του. Η κάθε σκληρή καρδιά, όπως  του ήρωα του Τσάρλς Ντίκενς Εμπενίζερ Σκρουτζ και του κάθε Εμπενίζερ, μαλακώνει. Η αγάπη κυριεύει τα πάντα, έστω και για ένα εικοσιτετράωρο.

ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟ. Το λαμπερό δωδεκαήμερο περιλαμβάνει εορτασμούς και δοξασίες που οι ρίζες τους, αιώνες τώρα, εδρεύουν στις ανθρώπινες καρδιές. Εκεί που η αγάπη για ζωή και ευτυχία παραμένει αιώνια. Γιορτές από την αρχαία Ελλάδα, όπου γιόρταζαν το χειμερινό ηλιοστάσιο, διατηρούνται  ακόμα και σήμερα στους εορτασμούς του Δωδεκαήμερου, του χρονικού διαστήματος μεταξύ των δύο μεγάλων εορτών της χριστιανοσύνης: των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων.                                                                                             

Χειμερινό ηλιοστάσιο: Η πύρινη δοξασία του ήλιου   

Κάποτε οι άνθρωποι όταν αντίκριζαν τον ήλιο αισθάνονταν το δέος των μεταμορφώ-σεών του σαν μια φλογισμένη μετέωρη μπάλα που άλλοτε μεγάλωνε και άλλοτε μίκραινε αλλάζοντας το χρώμα του ουρανού. 

Τα ακατανόητα αυτά φαινόμενα -που από τα χιλιάδες χρόνια που πέρασαν μοιάζουν με παράδοξο παραμύθι -δημιούργησαν την ανάγκη στους φοβισμένους όσο και γοητευμένους προγόνους μας να θελήσουν να εξευμενίσουν και να λατρεύσουν τον ήλιο ως πηγή ευημερίας και ζωής.
       Και ενώ κατά το θερινό ηλιοστάσιο 21 με 24 Ιουνίου μεγαλώνει η μέρα (χαρακτηριστική στα μέρη μας η δοξασία με τις φωτιές του Αϊ Γιάννη), στις 21 με 26 Δεκεμβρίου ο ήλιος κάνει τη μικρότερη τροχιά γύρω από τη γη(μεγαλύτερη νύχτα) και λιγοστεύει το ημερήσιο φως.
        Η αφοσίωση του ανθρώπου στο ευεργετικό ηλιακό φως που κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο είναι περιορισμένο έχει ως αποτέλεσμα, αιώνες τώρα, πολλοί Ευρωπαϊκοί λαοί να ξεχύνονται στην ύπαιθρο και να χορεύουν ή να πηδούν πάνω και γύρω από φωτιές, αφού η φλόγα αναπαριστά τον ήλιο και συντηρεί τη ζωή.
        

Οι αρχαίοι Έλληνες το δεύτερο μισό του Δεκεμβρίου  γιόρταζαν με άφθονο κρασί τα Κατ' Αγρούς Διονύσια προς τιμή του θεού Διονύσου, ενός θεού που γεννήθηκε, θανατώθηκε και κομματιάστηκε από τους Τιτάνες, αλλά επέστρεψε στη ζωή με τη βοήθεια της γιαγιάς του της Ρέας. Οι αγρότες με βαμμένα πρόσωπα ή μασκαρεμένοι έψελναν τα αποκαλούμενα φαλλικά άσματα. Σε συνδυασμό με τους εορτασμούς του Βάκχου Διόνυσου που γίνονταν την ίδια εποχή, πολλοί μετατρέπονταν σε σάτυρους και κρατώντας τεράστιους φαλλούς, επιτίθονταν στους περαστικούς με σκοπό να τους τρομοκρατήσουν. Η υποχρεωτική δωροδοκία ήταν ο κανόνας για να τους αφήσουν τελικά στην ησυχία τους. Ο σάτυρος που μιμείτο τον Βάκχο υποδυόταν την εμφάνιση που σήμερα θεωρούμε μορφή του διαβόλου: φορούσε κέρατα, τριχωτά ενδύματα, προβιές και οπλές κατσίκας(η αντίστοιχη σημερινή δοξασία είναι οι Καλικάντζαροι). 

Η τραγωδία, τα τραγούδια των τράγων δηλαδή, ήταν στην πρώτη τους μορφή μέρη των πρωτόγονων αυτών εορτασμών. Αν νομίζετε πως τελικά εξαφανίστηκαν με την έλευση του χριστιανισμού, έχετε μεγάλο λάθος! Θα σας περιγράψω το τυπικό που ακολουθούσαν πχ. έξω από τη Θεσσαλονίκη, στα Κουφάλια μέχρι πρόσφατα: Τις μέρες των Χριστουγέννων τα παιδιά έπαιρναν ξύλα στα χέρια τους και έβγαιναν στους δρόμους φωνάζοντας Κόλιεντα! (Κόλεντα ή Κόλιεντα ονομάζονταν και οι σλάβικες τελετές προς τιμή του Τρίγκλαβ, που σημαίνει Τρικέφαλος). Μετά χτυπούσαν τις πόρτες των σπιτιών και απαιτούσαν φιλοδώρημα, απειλώντας τους σπιτονοικοκύρηδες με το ποιηματάκι αυτό: Δώσε μπάμπω μια κουρούδα (μπισκότο ή κουλούρι ή γλύκισμα) μη σε βγάλ απ την καμινούδα (καμινάδα), που φυσικά συσχετίζεται με την δοξασία πως η καμινάδα κρύβει μια μαγική είσοδο-έξοδο. Μετά όμως οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εκδικούνταν τα παιδιά, καθώς ντύνονταν καμήλες, φορούσαν κακομούτσουνες στολές με δερμάτινες μάσκες και κουδούνια και τρομοκρατούσαν τα μικρά παιδιά, απαιτώντας χρήματα.  

 Τα Αλώα, οι ευχαριστήριες εορτές για την καλή σοδειά προς τη θεά Δήμητρα των Αλωνιών, λάμβαναν χώρα τη νύχτα της 26ης Δεκεμβρίου. Γυναίκες γυμνές, κρατώντας τεράστιους ψεύτικους φαλλούς, ξεχύνονταν στους δρόμους και λικνίζονταν προκλητικά ανταλλάσσοντας πειράγματα. Ύστερα παρακάθονταν όλοι σε πλούσια δείπνα με όλα τα προϊόντα της γης και της θάλασσας και δοκίμαζαν το πρώτο κρασί του χρόνου. Οι έντονοι συμβολισμοί όσο αφορά στο τέλος ενός κύκλου, την αναγέννηση και την ευοίωνη αρχή του επόμενου διατηρούνται  ως σήμερα τις συγκεκριμένες ημερομηνίες και προφανώς όχι τυχαία.                                                                                                         

Βρουμάλια: Τα Χριστούγεννα του Μίθρα
Πράγματι αποτελεί μια πολύ εντυπωσιακή σύμπτωση που στις 25 Δεκεμβρίου οι πιστοί του θεού Μίθρα γιόρταζαν τα Βρουμάλια, δηλαδή τα γενέθλια του αήττητου Ήλιου. Ο Μίθρας συμβόλιζε το φως, που πηγάζει από τον ήλιο. Εντρυφώντας στις βασικές αρχές του Μιθριδατισμού βρίσκουμε πολλά συγγενικά στοιχεία με τον Χριστιανισμό. Και αυτό γιατί δίδασκε ότι το καλό, που εκπροσωπεί το φως, θα επικρατήσει στην πάλη με το κακό, που αντιπροσωπεύει το σκοτάδι και τότε θα συντελεστεί ανάσταση νεκρών και κρίση όλων των ανθρώπων. Στα κείμενα του Μιθριδατισμού βρίσκουμε τον κατακλυσμό και την κιβωτό, καθώς και την τελετουργία του άρτου και του οίνου. Η θρησκεία αυτή αποτέλεσε τη συνέχεια του περσικού Ζωροαστρισμού και διαδόθηκε ευρέως στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.                                                                                                                        

Ραγκουτσάρια:  Οι Διονυσιακές εορτές του ξορκισμού.
     Σε κάποιες περιοχές, όπως στην Καστοριά, το διάστημα 6-8 Ιανουαρίου γιορτάζουν τα Ραγκουτσάρια. Είναι εορταστικές εκδηλώσεις του καρναβαλιού, οι τελευταίες του Δωδεκαήμερου, που συμπίπτουν χρονικά με τις γιορτές της Διονυσιακής λατρείας. Οι άνθρωποι μεταμφιέζονται σε ζώα -ελάφια, καμήλες, αγελάδες- ή οι άνδρες ντύνονται γυναίκες και το αντίστροφο. Αυτό συμβαίνει γιατί έτσι ξορκίζουν καλύτερα τα κακά πνεύματα, δηλαδή τους καλικάντζαρους, ώστε τα χωράφια τους να έχουν πλούσια σοδειά την επόμενη χρονιά. Συνήθως υπάρχουν δυο πρωταγωνιστές: Ο ένας είναι δυνατός, ωραίος, με ρόπαλο στο χέρι και ο άλλος είναι ρακένδυτος, κατάμαυρα βαμμένος, με ένα γουδοχέρι ανάμεσα στα σκέλια του -σύμβολο του ανδρικού οργάνου- και κουδούνια κρεμασμένα στο λαιμό του. Πλαισιώνονται από φουστανελάδες, γριές, τσιγγάνες, κλπ.
     Οι μεταμφιεσμένοι περιέρχονται στα σπίτια και ζητούν πιεστικά κάποιο φίλεμα από τις νοικοκυρές διότι συμβάλλουν στην απομάκρυνση των κακών πνευμάτων. Άλλωστε η ονομασία Ραγκουτσάρια είναι πιθανόν να προέρχεται από το λατινικό Rogatores, που σημαίνει ζητιάνοι, και το οποίο ταιριάζει απόλυτα με την ιδιότητα των μεταμφιεσμένων.   Το έθιμο απαντάται σε παραλλαγές σε πολλές περιοχές της χώρας (και παλαιότερα του Πόντου) με άλλα ονόματα, όπως π.χ. Μωμόεροι. Μια από τις εκδοχές είναι: οι πολύ πλούσιοι να ντύνονται ζητιάνοι  και να ζητιανεύουν καθ όλο το τριήμερο, έτσι ώστε να καταλάβουν πώς αισθάνονται οι πολύ φτωχοί και κατά κάποιο τρόπο να εξαγνιστούν.

Οι Ρωμαίοι από το 217 π.Χ. γιόρταζαν στις 17 Δεκεμβρίου τα Σατουρνάλια, μια γιορτή αφιερωμένη στο θεό της τύχης Σατούρνο. Η γιορτή κρατούσε εφτά μερόνυχτα και υποστήριζε τη γονιμότητα, την ευφορία της γης, την ειρήνη, την ευτυχία και την ισότητα. Κατά τη διάρκεια των εορτασμών σταματούσαν τα σχολεία, τα δικαστήρια, οι πολεμικές επιχειρήσεις και οι άνθρωποι αντάλλασσαν μικρά δώρα. Έπιναν πολύ, χόρευαν ασταμάτητα και φέρονταν ως ίσοι. Έτσι οι αφέντες υπηρετούσαν τους δούλους τους και οι δούλοι ντύνονταν με χλαμύδες και φέρονταν αρχοντικά. Το αν τους ευνοούσε η τύχη επιχειρούσαν να το μάθουν με μαντείες και μαγικές τελετές. Όλοι πάντως επιδίδονταν σε τυχερά παιχνίδια -όπως μονά ζυγά, κορώνα γράμματα κ.α.- ακόμη και οι δούλοι που δεν είχαν αυτό το δικαίωμα τις άλλες ημέρες του χρόνου.

Οι Κέλτες, τέλη Δεκέμβρη,  γιόρταζαν τον ετήσιο ηλιακό κύκλο, δηλαδή το τέλος του κελτικού έτους -τη δική τους Πρωτοχρονιά- με το κατρακύλισμα ενός πυρακτωμένου ξύλινου τροχού από κάποιο ύψωμα μέχρι την πεδιάδα ή το ποτάμι. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και μετά την επικράτηση της χριστιανικής θρησκείας και διατηρήθηκε μέχρι το 19ο αιώνα στη Γαλλία, στην κοιλάδα του Μοζέλα.
     Στις μέρες μας σε κάποιες περιοχές στη Μακεδονία πριν ή ανήμερα των Χριστουγέννων ανάβουν μεγάλες φωτιές και γλεντούν με άφθονο φαγητό και ποτό γύρω από αυτές, ενώ σε άλλα μέρη της Ελλάδας τριγυρνούν στους δρόμους με δαυλούς, κεριά και φανάρια. Το άναμμα του δαυλού θεωρείται γούρι και διατηρείται αναμμένο τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και των Φώτων, αφού σύμφωνα με τη παράδοση καίει τους καλικάντζα-ρους, που έχουν την κακή όσο και αδιόρθωτη-συνήθεια να ανεβαίνουν από τα έγκατα της γης στον κόσμο των ανθρώπων.

      Τα πρώτα χρόνια, η Εκκλησία δεν ενέκρινε τους πανηγυρισμούς ως τρόπο εορτασμού της γέννησης του Σωτήρα, γιατί τους θεωρούσε ειδωλολατρικές δοξασίες.  Στην Αγγλία, μάλιστα, το 17ο αιώνα, η Εκκλησία ήταν τόσο πολύ αυστηρή που στρατιώτες  επιτηρού-σαν τους δρόμους και μύριζαν τον αέρα. Όποιος μαγείρευε χριστουγεννιάτικο χοιρομέρι συλλαμβάνονταν και κατάσχονταν το φαγητό του.
                                                                                                                          

Οι ημέρες του δωδεκαήμερου από παλιά θεωρούνταν ημέρες ανάπαυλας και χαράς. Και τα έθιμα έρχονται να μας υποδείξουν ότι είναι ανθρώπινη κι αναντικατάστατη η ανάγκη να αποκτήσουμε χαμένες ή χαλαρωμένες σχέσεις με αγαπημένα μας πρόσωπα και, πάνω από όλα, βιώνοντας τον άνθρωπο να πετάξουμε, επιτέλους, τις μάσκες μας

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΔΕΝΔΡΟ. Το στόλισμα του χριστουγεννιάτικου δέντρου είναι ο βασικός συμβολισμός  των Χριστουγέννων. Το έθιμο στην Ελλάδα είναι ξενόφερτο και το εισήγαγαν οι Βαυαροί. Για πρώτη φορά στολίστηκε δέντρο στα ανάκτορα του Όθωνα το 1833 και μετά στην Αθήνα. Από το Β παγκόσμιο πόλεμο και μετά, το δέντρο με τις πολύχρωμες μπάλες μπήκε σε όλα τα ελληνικά σπίτια. Όμως, το ελληνικό έθιμο ήταν το στόλισμα ενός μικρού ξύλινου καραβιού, το οποίο συμβόλιζε και την ναυτική παράδοση της χώρας μας. Πρόδρομος του Χριστουγεννιάτικου δέντρου ήταν  το χριστόξυλο ή δωδεκαμερίτης ή σκαρκάνζαλος. Ένα χοντρό ξύλο από αχλαδιά ή αγριοκερασιά. Τα αγκαθωτά δέντρα, κατά τη λαϊκή αντίληψη, απομακρύνουν τα δαιμονικά όντα, όπως τους καλικάντζαρους. Οι πρόγονοί μας τοποθετούσαν το χριστόξυλο στο τζάκι του σπιτιού την παραμονή των Χριστουγέννων. Η στάχτη των ξύλων προφύλασσε το σπίτι και τα χωράφια από κάθε κακό. Το χριστόξυλο αντικαταστάθηκε από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, το οποίο από τη Γερμανία εξαπλώθηκε και ρίζωσε και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, για να ταξιδέψει στη συνέχεια στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ωστόσο, ο καθηγητής την Χριστιανικής Αρχαιολογίας Κώστας Καλογύρης υποστήριξε ότι το έθιμο του δέντρου δεν έχει γερμανική προέλευση αλλά ανατολίτικη. Την άποψη του στηρίζει σε ένα συριακό κείμενο που υπάρχει σε χειρόγραφο στο Βρετανικό Μουσείο. Το κείμενο αναφέρεται σε έναν ναό που έχτισε το 1512 ο Αναστάσιος ο Α στα βόρεια της Συρίας και στον οποίο υπήρχαν δύο μεγάλα ορειχάλκινα δέντρα. Το έθιμο του χριστουγεννιάτικου δένδρου με τη φάτνη- συνήθεια ξενόφερτη στην Ελλάδα- αναπτύχθηκε στις καθολικές χώρες της Δυτικής Ευρώπης και εκτός του ότι είναι αντιοικολογική, μικρή σχέση έχει με την ελληνική πραγματικότητα.
     Σύμφωνα με μια παράδοση, το στόλισμα του δέντρου καθιερώθηκε από τον Μαρτίνο Λούθηρο, ο οποίος περπατώντας τη νύχτα στα δάση και βλέποντας τα χειμωνιάτικα αστέρια να λάμπουν μέσα στα κλαδιά συνέλαβε την ιδέα της τοποθέτησης ενός φωτεινού δέντρου στο σπίτι του, που θα απεικόνιζε τον έναστρο ουρανό απ όπου ο Χριστός ήρθε στον κόσμο.

ΤΟ ΓΚΙ: Λίγοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν ότι οι ρίζες της ιστορίας του γκι βρίσκονται στα αρχαία χρόνια. Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε μονάχα πως για να έχουμε μια χρονιά ευημερίας και ευτυχίας με τον αγαπημένο ή την αγαπημένη μας, αρκεί να ανταλλάξουμε μαζί του φιλιά κάτω από ένα κλαδί γκι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Ένας παλιός μύθος λέει ότι το γκι φύτρωσε για πρώτη φορά στις πατημασιές του Χριστού όταν βάδιζε στη γη και τα αγκαθωτά φύλλα του αλλά και οι κόκκινοι καρποί του συμβολίζουν τα μαρτύρια του Σωτήρα και τις σταγόνες από το αίμα του, λόγος για τον οποίο το γκι λέγεται και αγκάθι του Χριστού σε πολλές γλώσσες της Βόρειας Ευρώπης. Πιθανότατα, η σχέση με αυτούς τους μύθους ήταν ο λόγος που το γκι ονομάστηκε και Άγιο Δέντρο, όπως αναφέρεται από τους παλιότερους συγγραφείς.

Στην πραγματικότητα, ο ιξός, όπως είναι η ελληνική ονομασία του φυτού, είναι μία από τις χριστιανικές παραδόσεις, πολύ παλαιότερης όμως προέλευσης και δεν έχει κανένα χριστιανικό συμβολισμό. Έλκει την καταγωγή του από τις παγανιστικές τελετές. Λέγεται ότι οι χριστουγεννιάτικες διακοσμήσεις προέρχονται από ένα έθιμο των Ρωμαίων, οι οποίοι συνήθιζαν να στέλνουν κλαδιά δέντρων μαζί με άλλα δώρα στους φίλους τους κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Saturnalia. Το έθιμο αυτό υιοθετήθηκε και από τους πρώτους χριστιανούς. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται με την απαγόρευση της Εκκλησίας, αρκετά νωρίς, να διακοσμούνται τα σπίτια με κλαδιά δέντρων την ίδια εποχή με τουςειδωλολάτρες, καθώς τα Saturnalia ξεκινούσαν περίπου μία εβδομάδα πριν από τα Χριστούγεννα.                                                                                                                                             

Το γκι, όμως, υπάρχει ήδη από τα αρχαία χρόνια. Ο Πλίνιος(23-79μ.χ)Ρωμαίος φιλόσοφος-συγγραφέας, πολιτικός και στρατιωτικός αναφέρει πως αν το γκι φυτευτεί κοντά σε ένα σπίτι ή αγρόκτημα διώχνει μακριά το δηλητήριο, το προστατεύει από τους κεραυνούς και τη μαγεία, ενώ τα λουλούδια του κάνουν το νερό να παγώνει. Λέγεται ακόμα πως, αν πετάξει κανείς κομμάτι ξύλου από τον κορμό του σε οποιοδήποτε ζώο (ακόμα και χωρίς να το αγγίξει), έχει την ιδιότητα να κάνει τα ζώα να γυρίσουν πίσω και να ξαπλώσουν δίπλα του. Σίγουρα, όμως, πιο ξεχωριστή θα είναι η στιγμή που θα δοθεί το πολυαναμενόμενο φιλί με το αγαπημένο μας πρόσωπο κάτω από το γιορτινό αυτό φυτό.                                                                                                                                    

Η προέλευση των διακοσμήσεων με το συγκεκριμένο φυτό φαίνεται να συνδέεται και με τους Δρυίδες(μάγοι-προφήτες, φιλόσοφοι και θεολόγοι  σεβόμενοι εξαιρετικά τους θεούς) , οι οποίοι διακοσμούσαν τις καλύβες τους με αειθαλή δέντρα κατά τη διάρκεια του χειμώνα, για να τα χρησιμοποιούν τα πνεύματα του δάσους ως κατοικία τους.                                                               

 Όποια όμως και να είναι η προέλευση του γκι, το σίγουρο είναι ότι σε πολλά εκκλησιαστικά ημερολόγια βρίσκουμε την παραμονή των Χριστουγέννων να αναφέρεται ως η ημέρα που οι εκκλησίες είναι δαφνοστόλιστες και το έθιμο του στολισμού είναι ριζωμένο το ίδιο βαθιά στη σύγχρονη εποχή, όπως και στους ειδωλολάτρες ή τους πρώτους Χριστιανούς.

Η παράδοση του φιλιού: Οι βόρειοι λαοί, και κυρίως οι Άγγλοι, πιστεύουν ότι το γκι είναι το σύμβολο της αγάπης, της ειρήνης και της ευημερίας, γι' αυτό άλλωστε και το επιλέγουν για να στολίσουν μ' αυτό τα σπίτια τους τα Χριστούγεννα και το νέο έτος.

Σε ό,τι αφορά στις παραδόσεις που σχετίζονται με το φιλί κάτω από τον ιξό, αυτές προέρχονται από τον ρωμαϊκό εορτασμό της εορτής Saturnalia, οπότε και οι άνθρωποι πίστευαν ότι το φιλί κάτω από το γκι προήγε τη γονιμότητα. Σε πολλούς άλλους πολιτισμούς, όπως οι Κέλτες, αναφέρεται ότι ο ιξός είχε μαγικές ιδιότητες και χρησιμοποιούνταν ως αντίδοτο του δηλητηρίου, ενώ θεωρείτο ιερό φυτό και μάλιστα χρησιμοποιείτο στις τελετές των Δρυίδων. Αυτό που πιθανότατα προσέθετε στη γοητεία και το μυστήριο του φυτού είναι ο τρόπος πολλαπλασιασμού του. Οι καρποί του, που μοιάζουν με κερασάκια, τρώγονται από τα πουλιά και οι σπόροι τους μπορούν να γονιμοποιηθούν μόνο αφού περάσουν από το πεπτικό σύστημα των πουλιών. 

Σύμφωνα, τέλος, με τη μυθολογία των Σκανδιναβών, η θεά της αγάπης, Frigga συνδέεται με το γκι. Ο γιος της Frigga, Balder δεν μπορούσε να πληγωθεί από τίποτα πάνω ή κάτω από τη γη. Ένας εχθρός, όμως του Balder, ο Loki, θεός του κακού, ήξερε πως μόνο ένα φυτό δεν φυτρώνει ούτε πάνω ούτε κάτω στη γη και αυτό ήταν το γκι, που φυτρώνει μόνο πάνω στον κορμό της μηλιάς και της βελανιδιάς. Έφτιαξε, λοιπόν, ένα βέλος από γκι και σκότωσε τον Balder. Για τρεις μέρες, όλα τα στοιχεία του σύμπαντος προσπαθούσαν να επαναφέρουν τον Balder στη ζωή. Τελικά, η μητέρα του Frigga κατάφερε να τον επαναφέρει. Η παράδοση λέει ότι τα δάκρυα που έχυσε για τον γιο της μεταμορφώθηκαν σε κόκκινους καρπούς πάνω στο γκι και από τη χαρά της η Frigga φιλούσε όποιον πέρναγε κάτω από το φυτό.                                                                                                                         

Η ιστορία αυτή μπορεί να αποτέλεσε και την απαρχή του εθίμου να φιλιούνται οι ερωτευμένοι κάτω από το γκι στην είσοδο του σπιτιού.

ΧΡΙΣΤΟΨΩΜΑ. Εκτός από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, οι νοικοκυρές φροντίζουν και για την παρασκευή των χριστόψωμων. Το έθιμο διατηρείται σε ελάχιστα μέρη της Ελλάδας, κυρίως σε ορεινές περιοχές, αφού τα τσουρέκια κυριαρχούν σε πωλήσεις τις ημέρες αυτές. Χριστόψωμο λέγεται γενικά το ψωμί (καρβέλι) ή κουλούρα που οι ελληνίδες νοικοκυρές έχουν παρασκευάσει 1-2 ημέρες προ των Χριστουγέννων ειδικά για τη μεγάλη αυτή εορτή. Η μόνη διαφορά με τα άλλα συνήθη ψωμιά είναι ο πλούσιός του στολισμός με λογής-λογής κεντήματα (κεντίδια) ή πλουμίδια όπως ονομάζονται. Αυτά δε τα πλουμίδια δεν είναι τυχαία και επιπόλαια κεντίδια αλλά σεβαστά σχήματα που συμβολίζουν τον καημό και το όνειρο της ελληνικής αγροτιάς. Ένα κεφαλαίο Β συμβολίζει το ζυγό του αλετριού (από την ιστορία της σποράς) ενώ άλλες παραστάσεις αλέτρι, βόδια κλπ συμβολίζουν το αυτό. Στο άλλο μισό της επιφάνειας του Χριστόψωμου με σωρό ζύμης παρίσταται η στοίβα (οι θημωνιές), πλαισιωμένη με φύλλα αμπέλου και ελιάς, η προσδοκία, το όνειρο για το ερχόμενο Καλοκαίρι. Επίσης, πολλές φορές απεικονίζεται και το σπίτι στο οποίο και θα έρθει η ευτυχία της χρονιάς μια ιδιαίτερη σημασία που τονίζεται και στα κάλαντα. Αυτό το ψωμί αφιερώνει η ελληνική οικογένεια με ευλάβεια στη Γέννηση του Χριστού που θα στέρξει να μεταβάλει τα πλουμίδια σε ευλογημένη πραγμάτωση. Αυτή είναι και η βάση της λατρευτικής ψυχολογίας από  τους πανάρχαιους χρόνους της ελληνικής φυλής που βεβαίως έχει προσαρμοστεί στη νεότερη Θρησκεία της.  Σε πολλά μέρη της Ελλάδας παρασκευάζουν μικρές κουλούρες, τα Χριστοκούλουρα, που μοιάζουν με τα Χριστόψωμα, είναι όμως μικρότερα, τα οποία και κρεμούν δίπλα στα εικονίσματα για όλο το έτος ενισχύοντας τους πόθους της οικογένει-ας.

ΓΑΛΟΠΟΥΛΑ. Κύριο πιάτο την ήμερα των Χριστουγέννων είναι η γαλοπούλα, που έφτασε στην Ευρώπη από το Μεξικό το 1824 μ.Χ. Ωστόσο, σε αρκετές περιοχές της χώρας μας διατηρείται το έθιμο της κοτόσουπας και ιδιαίτερα στη Θεσσαλία. Παλαιότερα η κοτόσουπα αποτελούσε το κυρίως πιάτο που έτρωγαν οι Έλληνες όταν επέστρεφαν από την εκκλησία. Σήμερα η βρώση της γαλοπούλας έγινε σύμβολο καλοπέρασης. Δεν ήταν λίγα τα μέρη της Ελλάδας που τις ημέρες αυτές έσφαζαν χοίρο(γουρούνι) και την ημέρα των Χριστουγέννων έτρωγαν χοιρινό με σέλινο. Επίσης, η βρώση χοίρου την ημέρα των Χριστουγέννων ήταν έθιμο πολλών κρατών της Δυτικής Ευρώπης.

ΤΟ ΡΟΔΙ. Εδώ και χιλιάδες χρόνια το ρόδι θεωρείται από διάφορους λαούς και πολιτισμούς σύμβολο γονιμότητας, αφθονίας και καλοτυχίας. Οι αρχαίοι Έλληνες πριν κατοικίσουν σε ένα νέο σπίτι έσπαγαν στο κατώφλι του ένα ρόδι, πράγμα που κάνουμε ακόμα και στις μέρες μας. Η δύναμη του ροδιού πίστευαν στην αρχαία Ελλάδα πως ήταν οι κόκκοι του που είναι πολλοί και συμβολίζουν την αφθονία και τη γονιμότητα, αλλά και το χρώμα του που επειδή είναι κόκκινο πίστευαν ότι φέρνει καλή τύχη.

Το σπάσιμο του ροδιού, όμως, λαμβάνει χώρα κατά βάση κάθε Πρωτοχρονιά. Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας σπάνε το ρόδι αμέσως μετά την αλλαγή του χρόνου. Βγαίνουν όλοι έξω από το σπίτι πριν αλλάξει ο χρόνος, κλείνοντας όλα τα φώτα. Μόλις μπει το νέο έτος και αφού ανταλλάξουν ευχές, ο νοικοκύρης ή κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας που θεωρείται τυχερό, σπάει ένα ρόδι στο κατώφλι του σπιτιού και μετά μπαίνουν όλοι μέσα στο σπίτι, βάζοντας πρώτο το δεξί τους πόδι(νεοελληνική συνήθεια με πολιτικές καταβολές).
Σε κάποιες άλλες περιοχές το σπάσιμο του ροδιού γίνεται είτε τα ξημερώματα της Πρωτοχρονιάς είτε αμέσως μετά την Θεία Λειτουργία την ίδια ημέρα. Στις περιοχές που σπάνε το ρόδι μετά την Θεία Λειτουργία, το έχουν πάρει μαζί τους στην εκκλησία για να ευλογηθεί. Από το έθιμο του σπασίματος του ροδιού πηγάζει η λαϊκή έκφραση: Έσπασε το ρόδι που σημαίνει ότι έκανε καλό ξεκίνημα. Στον αντίποδα αυτής της έκφρασης βρίσκεται η Θα σε φωνάξω να μου σπάσεις το ρόδι την Πρωτοχρονιά, την οποία λέμε κοροϊδευτικά σε κάποιον που θεωρούμε καντέμη. Αξίζει να αναφέρουμε ότι σε πολλές περιοχές της πατρίδας μας το ρόδι που σπάζεται την Πρωτοχρονιά έχει φυλαχτεί στα εικονίσματα του σπιτιού από την ημέρα του Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου.

Όλα αυτά ξεκινούν από την ελληνική μυθολογία και προστάτιδες θεές της ροδιάς ήταν η θεά Ήρα και η Αφροδίτη. Η Ήρα ήταν θεά του γάμου και η Αφροδίτη της ομορφιάς και του πάθους. Επομένως, το ρόδι βοηθούσε στην οικογενειακή ευτυχία και τον έρωτα. Γι' αυτό ακόμη και οι νεόνυμφοι σπάζουν το ρόδι στο κατώφλι του νέου σπιτιού τους, συνήθεια που κρατάει από τα ομηρικά χρόνια.

Η ΚΡΕΜΜΥΔΑ. Η γνωστή μας Πρωτοχρονιάτικη κρεμμύδα(το δικό μας μποτσίκι)  είναι το φυτό, του οποίου η επίσημη ονομασία είναι, Scilla Maritima.  

Η προσέλκυση της τύχης αποτελεί ευσεβή πόθο των ανθρώπων σε όλες τις εποχές. Χρησιμοποιούσαν και εξακολουθούν να χρησιμοποιούν πολλαπλούς τρόπους, προκειμένου να κερδίσουν την εύνοιά της. Ειδικά οι ημέρες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς είναι γεμάτες δοξασίες για την προσέλκυση της καλής τύχης. Ένα από τα γούρια που έχει επικρατήσει να θεωρείται ότι ξορκίζει την κακοδαιμονία και προσελκύει την καλή τύχη είναι η Πρωτοχρονιάτικη κρεμμύδα. Οι αρχαίοι Έλληνες την θεωρούσαν σύμβολο αναγέννησης και υγείας. Πίστευαν ότι τους προστάτευε από κάθε κακό, από καταστροφές, αρρώστιες ή βασκανίες. Ο Πυθαγόρας, τον 6ο π.χ. αιώνα, κρέμαγε την κρεμμύδα πάνω από την πόρτα του σαν σύμβολο καλής υγείας και αναγέννησης. 

Η Χρυσοβασιλίτσα, όπως αλλιώς τη λένε, ακόμα και ξεχασμένη σε κάποια γωνιά του σπιτιού, βγάζει φύλλα τέτοια εποχή και ξαναρχίζει τον κύκλο της ζωής της. Ο λαός πιστεύει ότι αυτή τη μεγάλη ζωτική της δύναμη μπορεί να τη μεταδώσει σε έμψυχα και άψυχα. Λογικά, λοιπόν, συνδέθηκε με την Πρωτοχρονιά και το ξεκίνημα μιας καινούριας χρονιάς, γεμάτης ελπίδες και προσδοκίες.                                                                                                                                     

Στις μέρες μας σε πολλές περιοχές της Ελλάδας τοποθετείται μια κρεμμύδα έξω από το σπίτι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς ο πατέρας ή η μητέρα της οικογένειας την παίρνει στα χέρια του/της και χτυπώντας ελαφρά με την κρεμμύδια τα κεφάλια, ξυπνά τα μέλη της οικογένειας για να πάνε στην Θεία Λειτουργία του Αγίου Βασιλείου. Στην συνέχεια η κρεμμύδα, κρεμιέται σε κάποιο σημείο του σπιτιού για να φέρει υγεία και τύχη στην οικογένεια.

ΒΑΣΙΛΟΠΙΤΑ. Το κόψιμο της βασιλόπιτας είναι από τα ελάχιστα αρχέγονα έθιμα που επιβιώνουν. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτρη Λουκάτο αποτελεί εξέλιξη του γνωστού και λαϊκού εθίμου της πρωτοχρονιάτικης πίτας. Στην αρχαιότητα υπήρχε το έθιμο του εορταστικού άρτου, τον οποίο σε μεγάλες αγροτικές γιορτές οι αρχαίοι Έλληνες πρόσφεραν στους θεούς. Τέτοιες γιορτές ήταν τα Θαλύσια(προσφορά στους θεούς στην αρχή του θερισμού) και τα Θεσμοφόρια(προς τιμήν της θεάς Δήμητρας). Χαρακτηριστικό στοιχείο της βασιλόπιτας είναι ότι ο άνθρωπος δοκιμάζει την τύχη του με το κέρμα της, προσπαθώντας να μαντέψει πώς θα του έρθουν τα πράγματα στη νέα χρονιά. Σε όποιον πέσει το φλουρί, αυτός θα είναι ο τυχερός και ευνοούμενος του νέου έτους, σύμφωνα με την παράδοση!

ΤΟ ΠΟΔΑΡΙΚΟ. Το έθιμο αυτό είναι πολύ παλιό. Υπήρχε στους αρχαίους Έλληνες, τους Ρωμαίους αλλά και τους Ιουδαίους. Οι βυζαντινοί ονόμαζαν τους τυχερούς ανθρώπους καλόποδες και τους έβαζαν στο σπιτικό τους την Πρωτοχρονιά.

Οι νοικοκυραίοι πιστεύουν ότι αν ένας τυχερός και γουρλής άνθρωπος μπει στο σπίτι τους μόλις αλλάξει ο χρόνος και ευχηθεί όλα τα αγαθά, τότε θα πάει καλά όλη η χρονιά, η οικογένεια θα έχει υγεία, ευτυχία, αγάπη και όλες τις οικονομικές ανέσεις.

Πολλές φορές, από την παραμονή κιόλας, λένε σε κάποιο δικό τους άνθρωπο να έρθει αμέσως μετά την αλλαγή του χρόνου να τους κάνει ποδαρικό. Συνήθως προτιμούν ένα μικρό παιδί (αγόρι, αν το σπίτι έχει πολλά κορίτσια, αλλιώς κορίτσι), επειδή τα παιδιά είναι αθώα και αγνά και στην καρδιά τους δεν υπάρχει η ζήλια κι η κακία. Μόλις μπει στο σπίτι τον βάζουν να πατήσει ένα σίδερο για να είναι όλοι σιδερένιοι και γεροί μέσα στο σπίτι στη διάρκεια του νέου χρόνου. Η νοικοκυρά φιλεύει τον άνθρωπο που κάνει ποδαρικό για το καλό του χρόνου. Συνήθως του δίνει μήλα ή καρύδια και μια κουταλιά γλυκό κυδώνι ή ότι άλλο γλυκό έχει φτιάξει για τις γιορτές. Αν ανήμερα της Πρωτοχρονιάς έχει λιακάδα, πιστεύουν πως ο καιρός θα είναι ο ίδιος σαράντα μέρες. Αν όμως ο καιρός είναι άσχημος την Πρωτοχρονιά θα συμβεί το αντίθετο, δηλαδή σαράντα μέρες θα έχουμε βαρυχειμωνιά.

Στις αγροτικές περιοχές της πατρίδας μας το ποδαρικό συνδέθηκε με την καλή σοδειά και την ευκαρπία της γης. Σε μερικά χωριά (Ρούμελη) ο καλοπόδαρος σκόρπιζε και ρύζι για να ριζώσει το καλό. Η συνήθεια αυτή συναντάται και σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως για παράδειγμα στην Αγγλία.                                                                               

Οι πατέρες στο Βυζάντιο κατέκριναν το έθιμο αυτό, και ιδιαίτερα ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης, αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου.

ΤΖΟΓΟΣ. Την Πρωτοχρονιά συνηθίζουμε να παίζουμε χαρτιά ή άλλα τυχερά παιχνίδια, είτε στα καζίνο είτε στα σπίτια μας. Η λέξη τράπουλα προέρχεται από την ιταλική trapola, που σημαίνει παγίδα, δόλο. Τα μεσαιωνικά χρόνια με τη λέξη αυτή ονόμαζαν τη δέσμη με τα παιγνιόχαρτα, κάτι που συμβαίνει και στις μέρες μας. Τα χαρτιά τα γνώρισε η Ευρώπη από τους ανατολικούς λαούς. Τα έφεραν οι Άραβες με τις κατακτήσεις τους στην Ισπανία. Στην Ανατολή διεκδικούν την πατρότητα οι Βραχμάνοι, οι Κινέζοι και οι Αιγύπτιοι. Οι Ιταλοί άρχοντες, όμως, ήταν εκείνοι που τα αγάπησαν ιδιαίτερα. Το παιχνίδι γίνεται είτε με μαντική είτε με μαγική διάθεση. Γι αυτό ο κάθε παίχτης προσπαθεί να κερδίσει όλο τον χρόνο.

ΦΩΤΑ. Η γιορτή των Θεοφανίων είναι μία από τις λαμπρότερες του έτους, καθώς γιορτάζεται στην αρχή της νέας χρονιάς. Τη μέρα αυτή ολοκληρώνεται το δωδεκαήμερο. Την πρώτη μαρτυρία γι αυτήν την γιορτή μας την δίνει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στις αρχές των μεταχριστιανικών χρόνων. Και η γιορτή αυτή είναι συνέχεια των προχριστιανικών χρόνων. Στην αρχαία Ελλάδα γιορτάζονταν τα Θεοφάνια στην αρχή της άνοιξης στους Δελφούς. Συγκεκριμένα εορτάζονταν την 7η του μηνός Βυσίου (σημερινού Μάρτη) μόνο στους Δελφούς. Με τη γιορτή αυτή άρχιζε το Δελφικό έτος και οι θρησκευόμενοι γιόρταζαν την επάνοδο του Απόλλωνα από τη χώρα των Υπερβορίων. Η γιορτή αυτή συνέπιπτε με την έναρξη της ανοίξεως και την εαρινή ισημερία. Ήταν όμως καθαρά τοπικού χαρακτήρα. Η Εαρινή Ισημερία σε άλλες πόλεις γιορταζόταν με την ονομασία Ιλάρια όπου οι θρησκευόμενοι φορούσαν στο κεφάλι στεφάνι και στο πρόσωπο κωμικά προσωπεία, δείγματα χαράς και ευθυμίας, προσδίδοντας ιλαρότητα στο λαό. Ο λαός ονομάζει τα Θεοφάνια και φώτα- ολόφωτα, ξέφωτα, και φωτόγεννα, επειδή τότε φωτίζεται ο κόσμος και αγιάζονται τα νερά. Στις εκκλησίες ψάλλεται το Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου. Στη συνέχεια οι πιστοί παρακολουθούν τη ρίψη του σταυρού στη θάλασσα, στον ποταμό ή σε δεξαμενή, όταν δεν βρίσκονται κοντά σε παραθαλάσσιο ή παραποτάμιο μέρος. Έπειτα οι κολυμβητές πέφτουν στα νερά για να πιάσουν τον σταυρό, τον οποίο παλαιότερα περιέφεραν στα σπίτια. Η παράδοση λέει πως όποιος πιάσει πρώτος το σταυρό θα έχει υγεία όλο το χρόνο. Αυτές τις ημέρες στη Δράμα οι πιστοί μεταμφιέζονται και φορούν μάσκες με τρομακτική όψη. Φέρουν κουδούνια και περιφέρονται στο χωριό κάνοντας εκκωφαντικούς θορύβους. Είναι τα περίφημα ροκατζάρια, ένα έθιμο που συμβολίζει τον καθαρμό και την εκδίωξη των δαιμονικών όντων και των κακοποιών στοιχείων του δωδεκαήμερου.

ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ. Πρόκειται για δαιμονικές μορφές που ζουν στα έγκατα της Γης και κατά τη διάρκεια της χρονιάς πριονίζουν το δέντρο της Γης για να γκρεμίσουν τον κόσμο(παραλλαγή του μυθικού Άτλαντα). Βγαίνουν δε στην επιφάνεια κοντά στο τέλος της εργασίας τους, από το φόβο μήπως τελικά η ετοιμόρροπη γη τους πλακώσει. Όταν δε κατεβαίνουν βρίσκουν το δένδρο ακέραιο και ξαναρχίζουν το πριόνισμα. Το δένδρο των Χριστουγέννων συμβολίζει αυτή ακριβώς την ακεραιότητα και τη Θεϊκή δύναμη και προστασία με την παρουσία του Χριστού.  

Είναι συνέχεια Ελληνικής δοξασίας (αρχαίας καταγωγής) δαιμόνων που σχετίζονται με τους Σάτυρους και τον Πάνα της Ελληνικής Μυθολογίας. Σύμφωνα με σύγχρονη χριστιανική παράδοση εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου - 6 Ιανουαρίου). Κατά τη λαϊκή παράδοση  τις μέρες αυτές τα νερά είναι αβάφτιστα και οι καλικάντζαροι βγαίνουν από τη γη για να πειράξουν τους ανθρώπους . Ανεβαίνουν πάνω για να γλεντήσουν λιγάκι πειράζοντας τους   ανθρώπους και ιδιαίτερα τις νοικοκυρές. Μπαίνουν στα σπίτια μετά τη δύση του ηλίου από την καπνοδόχο. Για να τους εμποδίσουν οι νοικοκυρές να μπουν έχουν μόνιμα αναμμένο ένα κούτσουρο να σιγοκαίει. Είναι μεγάλοι πεινάλες και λιχούδηδες με ιδιαίτερη προτίμηση στα μελωμένα χριστουγεννιάτικα γλυκά . Όλοι ανεξαιρέτως είναι βλάκες και γι αυτό οι άνθρωποι μπορούν πολλές φορές και τους ξεγελούν κι έτσι γλιτώνουν από αυτό το μπελά. Τους αρέσουν οι καυγάδες και τσακώνονται πολύ μεταξύ τους. Είναι κακομούτσουνοι, βρωμεροί και  σιχαμένοι. Ο αρχηγός των καλικάντζαρων στη παλιά Αθήνα λεγόταν κωλοβελόνης ενώ στη Θεσσαλία αρχι-τζόγιας (και τζόγιες οι καλικάντζαροι) στη δε Κωνσταντινούπολη Μαντρακούκος. Στη  Νάξο οι καλικάντζαροι φαντάζουν και χορευταράδες. Γνωστός ο χορός των Καλικαντζάρων: αρπάζουν όποιον βρουν τη νύκτα και τον στροβιλίζουν στο χορό μέχρι να πέσει λιπόθυμος.

Η ονομασία τους προέρχεται από το επίθετο καλός και από το ουσιαστικό κάνθαρος, που σημαίνει σκαθάρι (Καλικάνθαρος): Κοραής- Άπαντα Δ, με τον οποίο  συμφώνησαν αργότερα ο Boll, ο Κουκουλές και ο Μπούντουρας. Ο λαϊκός άνθρωπος φανταζόταν τους καλικάντζαρους τριχωτούς με μορφή τράγου και μεγάλα γαμψά νύχια, που σύχναζαν στα τρίστρατα. Τους εξευμένιζαν καίγοντας αλάτι ή κρεμώντας πίσω από την πόρτα κατωσάγονο ή πανωσάγονο χοίρου, αναμμένο δαυλό και μαυρομάνικο μαχαίρι. Οι καλικάντζαροι εξαφανίζονταν τα Φώτα με τον αγιασμό των υδάτων.

Πασίγνωστη είναι η δοξασία που όταν οι καλικάντζαροι φεύγουν (κατέρχονται στη γη) κατά τον αγιασμό των οικιών φωνάζουν σε τροχαίο ρυθμό:
Φεύγετε να φεύγουμε
γιατί έρχεται ο τρελόπαπας
με την αγιαστούρα του
και με τη βρεχτούρα του.
Μας άγιασε μας έβρεξε
και  μας εκατέκαψε!   

Από τη παραμονή και ανήμερα των Φώτων πραγματοποιείται καθαρμός των χωριών των οικιών και της υπαίθρου με φωτιές υπαίθριες.

ΚΑΛΑΝΤΑ. Και ποιος δεν έχει τραγουδήσει τα κάλαντα όταν ήταν παιδί! Κάλαντα, αι διαβατήριαι επωδαί κατά τους λαογράφους.                                                                      

Εθιμικά τραγούδια του λαού, χαρακτηρίζουν τα λεξικά τα κάλαντα, που ψέλνονται από παιδιά, καμιά φορά κι από ενήλικες. Και είναι συνδεδεμένα με τις μεγάλες γιορτές του Δωδεκαημέρου. Τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Θεοφάνεια.
     Κυρίως εξιστορούν μυθοποιημένα τα ιστορικά γεγονότα των ημερών, αναφέρονται σε μια σειρά εθίμων και δοξασιών του λαού, όπως τα περί καλικατζάρων και άλλα, έχουν όμως και περιεχόμενο ευχετικό προς τον οικοδεσπότη, την κυρά, την οικογένεια, το σπίτι. Εύχονται υγεία, χαρά, καλή σοδειά, και το σπίτι να ΄ναι στέρεο και γερό, για να στεγάζει την ευτυχία και την προκοπή των κατοικούντων. Είναι το μοναδικό έθιμο που διατηρεί-ται ακόμη ακμαίο και ανθεί σε ολόκληρη την Ελλάδα, αστική και επαρχιακή. Σε αντίθεση με άλλα έθιμα του λαού μας, τοπικά ή γενικότερου χαρακτήρα που φθίνουν αργά μέχρι τελικής εξαφανίσεώς τους, τα κάλαντα ως έθιμο διατηρείται ζωντανότατο. Συναντώνται μάλιστα σε ολόκληρη την Ελλάδα, ηπειρωτική και νησιωτική, σε αμέτρητες παραλλαγές και αντιστοιχούν στον τοπικό χαρακτήρα κάθε περιοχής.  Φέρουν το όνομα από τις καλένδες του Ιανουαρίου της Ρωμαϊκής εποχής (πρωτοχρονιά).  Από τον 2ο π.Χ. αιώνα η πρωτοχρονιά ξεκίνησε να γιορτάζεται τον Ιανουάριο, ενώ μέχρι τότε γιορταζόταν Μάρτιο. Αργότερα, στο Βυζάντιο, τα κάλαντα διατηρήθηκαν ως έθιμο και αφομοιώθηκαν από τον Χριστιανισμό. Η εκκλησία έχει τοποθετήσει στο χρονικό αυτό διάστημα όλες τις μεγάλες γιορτές προκειμένου να εκτοπίσει κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια ειδωλολατρικές τελετές και γιορτές των ημερών εκείνων. Έτσι στη συνέχεια τα κάλαντα απέκτησαν μιαν επίφαση χριστιανική, την οποίαν βεβαίως διατηρούν μέχρι και σήμερα. Εκείνο που έμεινε αμετάβλητο από την αρχαιότητα, όσον αφορά το έθιμο, είναι το φιλοδώρημα. Σήμερα είναι χρηματικό ποσό κυρίως. Παλαιότερα όμως, ή και τώρα ακόμη στην επαρχία, η νοικοκυρά κέρναγε φαγώσιμα τους καλαντιστές. Γλυκά, πίττες, αμύγδαλα, καρύδια, ρόδια. Κάτι που να είναι ή να προέρχεται από καρπό της γης. Και τούτο για να συμβολίσει την αναμενόμενη καλή σοδειά, πράγμα που εύχεται ο καλαντιστής στον νοικοκύρη. Για τούτο και το έθιμο χαρακτηρίζεται ευετηριακό (ευ+έτος). 

Τα κάλαντα ως έθιμο είναι παλαιότερα κι από την ονομασία τους ακόμη. Κι αυτό φαίνεται από εκείνα  του νέου χρόνου. Πριν από χρόνια στην Ελλάδα οι καλαντιστές κρατούσαν χάρτινο ομοίωμα καραβιού προσπάθειες επαναφοράς γίνονται σήμερα και τούτο σε συσχετισμό με το πλοίο των Ανθεστηρίων της αρχαιότητας. Το καράβι κατά την αρχαιότητα συμβόλιζε τον ερχομό του Διονύσου που ήταν εκτός των άλλων και Θεός της βλάστησης. Ο Διόνυσος ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης.  Με τον συμβολισμό του καραβιού γινόταν επίκληση στον Διόνυσο για βλάστηση της γης, για καρποφορία και καλή σοδειά προς όφελος των καλλιεργητών. Είναι ακριβώς το ίδιο που εύχεται και η Εκκλησία σήμερα δεομένη υπέρ ευκρασίας των καρπών της γης και καιρών

Άλλο στοιχείο του εθίμου που επιβίωσε σε πολλά μέρη μέχρι τα νεότερα χρόνια είναι το να χτυπιούνται (ελαφρώς βέβαια) οι νοικοκυρές με χλωρά κλαδιά για να μεταδοθεί έτσι σε αυτές η φρεσκάδα, η ανθηρότητα και η καρποφορία των φυτών. Τούτο όμως το στοιχείο τοποθετεί την γέννηση του εθίμου σε εποχή προγενέστερη της αρχαίας Ελλάδας, γιατί η πίστη αυτή συναντάται ιστορικά σε πλήθος λαών και θεωρείται επιβίωση πρωτόγονων και πανάρχαιων δοξασιών που έφθασε μέχρι τις μέρες μας. Όλος τούτος ο συμβολισμός των καλάντων φθάνει, έστω κι αν ο κόσμος αγνοεί τις λεπτομέρειες, μέχρι σήμερα. Τους συμβολισμούς των εθίμων συνήθως ο λαός απλά και μόνο τους διαισθάνεται, κανείς δεν του τα εξηγεί και κανείς δεν του τα αναλύει, παρά λειτουργεί άριστα το ένστικτο και το έθιμο τηρείται κατά γράμμα αιώνες τώρα...

ΚΑΡΤΕΣ. Οι χριστουγεννιάτικες και πρωτοχρονιάτικες κάρτες, οι οποίες λειτουργούν ως επικοινωνιακοί αγγελιοφόροι χριστουγεννιάτικων και πρωτοχρονιάτικων μηνυμάτων, αποτελούν αναπόσπαστο συμπλήρωμα των εορτών. Στις κάρτες απεικονίζονται κατά κύριο λόγο η γέννηση του Χριστού με τη φάτνη, οι τρεις μάγοι με τα δώρα, άγγελοι και αστέριαΤο στερεότυπο ευχετικό μικροκείμενο των καρτών είναι Καλά Χριστούγεννα και Ευτυχισμένος ο καινούριος χρόνος. Η χριστουγεννιάτικη κάρτα θεωρείται ότι είναι αγγλική επινόηση. Την πατρότητά της διεκδικεί αρχικά ο Γουίλιαμ Έντλεϊ, ο οποίος φέρεται ως ο σχεδιαστής της πρώτης κάρτας το 1842, που είναι σήμερα έκθεμα του Βρετανικού Μουσείο. Μερικά χρόνια αργότερα η μόδα της κάρτας έφτασε στην Αμερική, στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία. Η Δανία θεωρείται ότι είναι η πιο φημισμένη χώρα στις πωλήσεις των καρτών. Διακινεί κάθε χρόνο 50.000.000 κάρτες. Στην Ελλάδα οι κάρτες παρουσιάστηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα από Έλληνες μετανάστες στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και στην Αυστραλία.  Στη σημερινή ηλεκτρονική εποχή της άμεσης επικοινωνίας και πληροφόρησης τείνει κι αυτό το έθιμο να αντικατασταθεί με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (e-mail).  Δε γίνεται διαφορετικά, γιατί όπως έλεγε και ο εξαίρετος Καθηγητής μου Θέμης Βλάχος στο μάθημα των Μετασχηματιστών Υ.Τ:  Στην τεχνολογία δεν μπορούμε να πούμε όχι, είτε μας αρέσει, είτε όχι.



 

  

Αποστόλης Ι. Νινιός:
Το όνομά μου είναι ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Ι. ΝΙΝΙΟΣ εκ Καλαμάτας ορμώμενος.

Έχω σπουδάσει Ηλεκτρονικός στα ΤΕΙ Πειραιά με μεταπτυχιακή ειδίκευση στο Μάρκετινκ και στην προώθηση των Πωλήσεων σε προηγμένα συστήματα Τηλεπικοινωνιών. Τα τελευταία είκοσι χρόνια ασχολήθηκα σαν ελεύθερος επαγγελματίας στο χώρο της πληροφορικής. Τώρα, ευελπιστώ να γίνω συνταξιούχος.

 

copyright 2009-2011, Λος Άντζελες
Λογοτεχνικό Μπιστρό της Στέλλας