Μενού    Οδηγίες υποβολής    Στήλες    Αρχεία    Βιβλιομεζέδες    Σύνδεσμοι    Η οικοδέσποινα    Επικοινωνία       

 

 

 

 

Αν η γλώσσα ήταν δέντρο...

Η ιστορία μιας φράσης από τη Μαρία Παπαμαργαρίτη

 

 

 

...θα ταν το δέντρο-θαύμα, φυλλοβόλο και αειθαλές μαζί!

Αναρωτιέστε γιατί; Σκεφτείτε το. Πόσες λέξεις παλιές απορρίπτονται όπως τα κιτρινισμένα φύλλα ως μη χρηστικές; Και πόσες νέες πλάθονται; Υπήρχε η λέξη τηλεόραση χιλιάδες χρόνια πριν; Φυσικά και όχι.

Γιατί η γλώσσα ως ζωντανός οργανισμός προσαρμόζεται κάθε φορά στις ανάγκες και στο προφίλ της εποχής της, χωρίς ποτέ να χάνει την ιστορία της, αποτυπώνοντας μέσα στις τρικυμίες του εκσυγχρονισμού το μεγαλείο της ενότητας και συνέχειας του πολιτισμού μας. 

Μέσα από αυτή τη στήλη λοιπόν θα ξαναθυμηθούμε τις λέξεις/φράσεις του λόγου μας που κλείνοντας περιπαιχτικά το μάτι ξεπετάγονται από το ντουλαπάκι του χρόνου, χρωματίζοντας την καθημερινή μας επικοινωνία με το αρχικό ή παραλλαγμένο νόημά τους, θυμίζοντάς μας την αδιάσπαστη πορεία της. Πορεία χαραγμένη από την ίδια την Ελληνική φύση με μουσικότητα και ποιητική που παραμένει αδιαφιλονίκητα ζωντανή.  

 

 

Όμφακες εισίν                                                              

 

είπε εκνευρισμένη η πεινασμένη αλεπού εγκαταλείποντας τα κρεμάμενα μπροστά της ζουμερά σταφύλια. Έπειτα από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες να τα φτάσει μετέφερε την αδυναμία της να καταφέρει να τα γευτεί στα ίδια τα σταφύλια. Δεν είναι ότι η ίδια δεν μπορούσε αλλά δεν ήθελε να τα γευτεί γιατί τελικά ήταν άγουρα! Πόσες φορές αλήθεια δεν την λέτε- φωναχτά ή από μέσα σας -για όλους αυτούς που κατηγορώντας τις περιστάσεις, επιδιώκουν να κρύψουν την προσωπική τους αδυναμία/ευθύνη; Είναι αυτό που η λαϊκή σοφία μετέπειτα παράλλαξε ως όσα δε φτάνει η αλεπού, τα κάνει κρεμαστάρια!.

Αλώπηξ λιμώττουσα, ως εθεάσατο από τινος αναδενδράδος βότρυας κρεμαμένους, ηβουλήθη αυτών περιγενέσθαι και ουκ ηδύνατο. Απαλλαττομένη δε προς εαυτήν είπεν "Ομφακές εισιν." Ούτω και των ανθρώπων ένιοι των πραγμάτων εφικέσθαι μη δυνάμενοι δι' ασθένειαν τους καιρούς αιτιώνται. γράφει ο Αίσωπος, Ελληνας μυθοποιός, στο μύθο του Αλώπηξ και βότρυς τον 6ο αιώνα π.Χ.

Ο Αίσωπος θεωρείται ιδρυτής του λογοτεχνικού είδους που σήμερα ονομάζεται παραβολή ή αλληγορία. Για τη ζωή του δεν υπάρχουν ακριβείς και συγκεκριμένες πληροφορίες, ενώ από πολλούς αμφισβητείται ακόμη και η ύπαρξή του. Σύμφωνα με τον Όμηρο πολλές πόλεις και χώρες ερίζουν θέλοντας να ιδιοποιηθούν τον τίτλο του τόπου καταγωγής του, με τη Φρυγία να έχει το προβάδισμα. Βάσει όμως των ζώων που εμφανίζονται στις ιστορίες του, των άγνωστων μέχρι τότε στον Ελλαδικό χώρο, θεωρούνται και άλλες χώρες υποψήφιες για την καταγωγή του, όπως η Αφρική. Κρατώντας το σκήπτρο του κορυφαίου μυθοποιού, ιδρυτή θα μπορούσε κανείς να πει της λεγόμενης διδακτικής μυθολογίας, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι δεν έγραψε ούτε μία λέξη αλλά όλους τους μύθους τους διηγόταν προφορικά.

Αν και ταπεινής καταγωγής από οικογένεια δούλων και με προβληματική σύμφωνα με την παράδοση εμφάνιση, μαυριδερός και καμπούρης με μύτη πλακουτσωτή, στραβά πόδια και τριγωνικό κεφάλι, τιμήθηκε από την εποχή του οι Αθηναίοι έστησαν και ανδριάντα προς τιμή του για τα πνευματικά του χαρίσματα, την ευστροφία του και τη σοφία των διδαγμάτων του.

Οι μύθοι του, αλληγορικοί, με ήρωες ζώα με ανθρώπινες ιδιότητες, όπως την αλεπού, τον λύκο, το λιοντάρι και ενίοτε ανθρώπους, είναι ηθικοδιδακτικοί και συμβολικοί.. Καταγεγραμμένοι πρώτη φορά τον 4ο αιώνα π.Χ. απτο Δημήτριο Φαληρέα, εμφανίζονται συνεχώς μπροστά μας, με το ηθικοδιδακτικό τους επιμύθιο πάντα επίκαιρο. Μέσα από την εξέλιξη της πλοκής τους ο Αίσωπος κατορθώνει να αποδοκιμάζει το κακό με όλες τις πιθανές μορφές που μπορεί να πάρει, τη βία, την απάτη, την αυθαιρεσία, την προδοσία, την ματαιοδοξία, την αλαζονεία, την πλεονεξία, την πονηριά. Η αποδοκιμασία του κακού επιχειρείται άλλοτε με αναφορά στη Θεία δίκη, ή με πειστικές υποδείξεις, πιο συχνά όμως με τη διαπίστωση του παραλογισμού του κακού, με τη γελοιοποίηση του και με τη φιλοσοφική ενατένιση της ζωής.

Έτσι και στο μύθο του για την αλεπού με τα σταφύλια, αποδεικνύει με έμμεσο τρόπο την γελοιότητα που υπάρχει στον άνθρωπο που νομίζει ότι μη παραδεχόμενος φωναχτά την αδυναμία του ή την έλλειψη ευθύνης που τον χαρακτηρίζει, μπορεί να πείσει και όλους τους άλλους γύρω του για τη δήθεν ανωτερότητά του.

Οι σκόπελοι που κρύβονται στο πέλαγος της ζωής μας, προκαλούν πάντα τις ψυχικές μας δυνάμεις και την επιμονή και υπομονή που οφείλει να μας συνοδεύει στην επίτευξη των όποιων στόχων μας, τους οποίους έχουμε συνειδητά επιλέξει. Και είναι αρκετές οι φορές που φερόμαστε όπως η αλεπού. Το να παραδεχόμαστε ότι κάτι δεν μπορούμε να το καταφέρουμε δεν είναι αδυναμία αλλά εφαλτήριο για τη βελτιοποίησή μας και εξέλιξή μας. Το να επιδιώκουμε όμως να κρυβόμαστε όχι μόνο από τους άλλους αλλά ακόμα και τον ίδιο τον εαυτό μας, είναι μία από τις χειρότερες παγίδες που ο ανθρώπινος νους περίτεχνα κατασκευάζει για να διαφύγει τα μάτια της ψυχής του. Γιατί το σίγουρο είναι ότι τα μάτια της ψυχής του κάποια στιγμή θα τον αντικρίσουν και θα του θέσουν την ερώτηση αν μη τι άλλο γιατί έχασε τόσο πολύτιμο χρόνο αποφεύγοντας την αλήθεια του. Και μπορεί ο χρόνος επιδιόρθωσης, αλλαγής, ενδυνάμωσης πάντα θεωρητικά να υπάρχει αλλά το θέμα είναι επί του πρακτέου να κάνεις τα μικρά σου βήματα αυτοβελτίωσης όταν τα συνειδητοποιείς ποια είναι για να προλάβεις να νιώσεις τη χαρά ότι και εσύ με τον τρόπο σου συνέβαλλες στην αλλαγή του κόσμου τούτου του μικρού, του μέγα, αλλάζοντας πρώτα από όλα τον εαυτό σου.

 

 

Τα κάναμε ρόιδο  

Το ρόδι, ροϊά, ρόα, ρόιδι ή ρούδι, ανάλογα με τις κατά τόπους διαλέκτους και παραλλαγές προφοράς του, ανήκει στους ποικιλοτρόπως ωφέλιμους καρπούς.

Πλούσιο σε βιταμίνες, σίδηρο, κάλλιο και φυτικές ίνες, με αντιοξειδωτική ικανότητα που έχει υπολογιστεί 2-3 φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του κόκκινου κρασιού ή του πράσινου τσαγιού, έχει καταταχθεί στα φρούτα των οποίων η μακρόχρονη κατανάλωση συμβάλλει αποτελεσματικά στην αύξηση της άμυνας του οργανισμού και δραστική αντιμετώπιση κάθε είδους νόσου που απορρέει από την ελλιπή κυτταρική λειτουργία.

Πέρα όμως από την κυριολεκτική του χρήση, το ρόδι ως έννοια έχει διαποτιστεί με το άρωμα μυθολογικών δοξασιών διαφόρων λαών. Ως σύμβολο φιλανθρωπίας, γονιμότητας, ευημερίας και αλτρουισμού έχει κατακτήσει ειδικά τιμητική θέση σε κάθε θρησκεία και λαϊκή παράδοση.

Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι το έθαβαν μαζί με τους νεκρούς τους, ενώ αποτελεί ένα από τα τρία ευλογημένα φρούτα του Βουδισμού το οποίο συμβολίζει την ουσία της θεϊκής επιρροής. Το μικρό ρόδι που έλαβε ο Βούδας από μια μικρή γριούλα ήταν το πολυτιμότερο μεταξύ όλων των σπουδαίων δώρων που πήρε όταν ήταν στη γη. Στην αρχαία Ελλάδα, σύμφωνα με τη μυθολογία ήταν ο καρπός που έδωσε ο Πλούτωνας στην Περσεφόνη για να τη δέσει με τον Άδη και το έμβλημα των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Κατά την διάρκεια θρησκευτικών εορτών που σχετίζονταν με την γονιμότητα, μαγείρευαν τα πολυσπόρια. Σήμερα, είναι γνωστά ως σπερνά (βρασμένο στάρι με ξηρούς καρπούς, ζάχαρη και ρόδι). Τα σπερνά προετοιμάζονται από τις νοικοκυρές και προσφέρονται σε συγγενείς και φίλους, όταν η οικογένεια έχει χαρές (γάμους, βαφτίσια, ονομαστικές εορτές, κλπ). Στην αρχαία Αθήνα, κατά τα Θεσμοφόρια, οι γυναίκες έτρωγαν ρόδια για να είναι γόνιμες. Τέλος, συνηθίζονταν να κρεμούν ένα ρόδι στις πόρτες των σπιτιών, για να φέρει ευημερία. Η συνήθεια αυτή επιβιώνει μέχρι σήμερα, σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας. Στην αρχαία Ρώμη στόλιζαν τα μαλλιά της νύφης με κλαδιά ροδιάς, για να εξασφαλίσουν έναν ευτυχισμένο και γόνιμο γάμο ενώ οι αρχαίοι Φοίνικες κατά τη διάρκεια των μεγάλων θρησκευτικών εορτών, προσέφεραν ρόδια ως σύμβολα ζωής. Ο Ηρόδοτος πάλι μας πληροφορεί ότι στην αρχαία Περσία, οι πολεμιστές κρατούσαν δόρατα που ήταν διακοσμημένα με εγχάρακτες χρυσές ροδιές γιατί έτσι πίστευαν ότι εξασφάλιζαν την ασφαλή επιστροφή τους. Αλλά και στη μακρινή Κίνα, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, συνηθίζεται να δίνουν ως γαμήλιο δώρο ένα κεραμικό ρόδι ή μια εικόνα σπασμένου ροδιού, για να φέρει στους νεόνυμφους ευημερία και γονιμότητα.

Αυτή η συμφωνία στις συμβολικές έννοιες, μπορεί ίσως να κατατάξει το ρόδι στα λεγόμενα αρχέτυπα σύμβολα.

Πώς όμως κατέληξε μία τόσο έντονα θετικά φορτισμένη έννοια να χρησιμοποιείται σε φράση με αρνητική σημασία; Όταν θέλουμε να υποδηλώσουμε ότι έχουμε χειριστεί ένα θέμα αδέξια λέμε τα κάναμε ρόιδο εννοώντας πολύ απλά ότι όχι μόνο δεν τα καταφέραμε αλλά καταλήξαμε σε χειρότερη έκβαση ακόμα και από αυτή που μπορούσαμε ποτέ να υποψιαστούμε.

Ίσως η λύση της απορίας σχετικά με την προέλευση αυτής της φράσης να έγκειται ακριβώς σε αυτό που ισχύει τελικά στη ζωή και εκφράζεται με τη ρήση ότι αυτό που σου δίνει χαρά μπορεί την επόμενη αμέσως στιγμή να σε κάνει να κλάψεις με πίκρα.

Φανταστείτε ένα ρόδι σπασμένο με τους κόκκους του σκορπισμένους ολούθε στο πάτωμα. Μία ανακατωσούρα από τα σκόρπια σπυριά του και η αίσθηση μιας εκτός ελέγχου κατάστασης.

Θεωρείται λοιπόν ότι η φράση προέκυψε από αυτήν ακριβώς την εικόνα του σπασμένου ροδιού στο πάτωμα. Στη Σίφνο ακόμα και σήμερα ακούγεται η φράση θέλω να πατήσω το ρούδι που για μια νέα κοπέλα σημαίνει ότι θέλει να παντρευτεί. Για αυτό και υπάρχει η συνήθεια πριν μπει η νύφη στο σπίτι του γαμπρού να χτυπάει πάνω στην πόρτα ένα ρόδι χαραγμένο σταυρωτά και ύστερα να το ρίχνει στο πάτωμα για να σκορπιστούν οι κόκκοι και έτσι να σηματοδοτηθεί η είσοδος στο σπίτι τόσων καλών όσα και τα σπυριά του ροδιού.

Ανατρέχοντας στα αινίγματα της παιδικής μας ηλικίας που διάνθιζαν ευχάριστα τη σχολική μας ρουτίνα προκαλώντας τον τρόπο σκέψης μας, θυμηθείτε το χίλιοι μύριοι καλογέροι σ' ένα ράσο τυλιγμένοι! Τι είναι; Το ρόδι!

Πώς να χωρέσει λοιπόν το ράσο του λιγοστού μας χρόνου σε καθημερινή βάση τις μυριάδες των υποχρεώσεών μας; Κομματάκι δύσκολο έως απίθανο να μη νιώσουμε αρκετές και ουκ ολίγες φορές ότι τα κάνουμε ρόιδο.

 

Δαμόκλειος Σπάθη

Κάποτε, χιλιάδες χρόνια πριν, ήταν ένα μεγάλο σπαθί κρεμασμένο με τρίχες αλόγου από την οροφή, πάνω από το θρόνο ενός παλατιού. Σήμερα είναι η φράση για τους κινδύνους που παραμονεύουν τους υψηλά ιστάμενους ή απειλούν τη ζωή μας ανά πάσα στιγμή. Η οικολογική καταστροφή κρέμεται ως δαμόκλειος σπάθη πάνω από τον πλανήτη μας.

Ας ταξιδέψουμε όμως στην αρχή της. Βρισκόμαστε στις Συρακούσες, πόλη της Σικελίας, τον 4ο αιώνα π.Χ. επί βασιλείας του Διονυσίου του πρεσβυτέρου, τυράννου ξακουστού για τα πλούτη του. Μεταξύ των αυλικών του παλατιού ο Δαμοκλής, που βλέποντας όλου του κόσμου τα αγαθά στα πόδια του αφέντη του, παραπονιέται συνεχώς για την κακή του τύχη που τον καταδίκασε στης φτώχειας τη στέρηση. Και όμως τι ανέλπιστη ευκαιρία! Ακούγοντας ο βασιλιάς την καθημερινή του γκρίνια, του προτείνει το βασιλικό αξίωμα για μια μέρα.

Πανευτυχής ο Δαμοκλής δέχεται και φορώντας τη βασιλική ενδυμασία, κάθεται στο θρόνο. Χαμένος στην απόλαυση της πανδαισίας των φαγητών και ποτών που απλώνονται μπροστά του, βλέπει ξαφνικά να κρέμεται πάνω από το κεφάλι του, το μεγάλο σπαθί.

 

Η Δαμόκλειος Σπάθη, 1812 του Richard Westall. 
Πίνακας που παρουσιάζει τον Τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο τον Πρεσβύτερο και τον Δαμοκλή να κάθεται στον θρόνο του Διονύσου με το σπαθί να αιωρείται πάνω από το κεφάλι του.

 

Απορημένος στρέφεται στον μέχρι προ ολίγου αφέντη του Διονύσιο για εξηγήσεις.

Το σπαθί πάνω από τον θρόνο μου θυμίζει τους συνεχείς κινδύνους που περιβάλλουν τη ζωή του άρχοντα αλλά και το χρέος μου να παίρνω σωστές αποφάσεις για οτιδήποτε αφορά τον λαό μου. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να πεθάνω χωρίς να μπορώ να επανορθώσω το σφάλμα του απαντά.

Ετσι επιβίωσε η φράση Δαμόκλειος σπάθη. Και όσο για το Δαμοκλή; Μα θέλει και ρώτημα; Επέστρεψε στην παλιά του ταπεινή θέση περιφρονώντας για πάντα ηδονές και πολυτελείς απολαύσεις! Εξουσία; Ποτέ ξανά!

 

 

copyright 2009-2011, Λος Άντζελες
Λογοτεχνικό Μπιστρό της Στέλλας